- هر جنبنده‌اى عرضى ميل دارد . « 1 » * مسألهء انسان وى در تجليهء رابعه از مجلّهء أولى در رسالهء اخلاق منصورى مىنويسد : به شهادت عقل وشرع ، ثابت است كه انسان هرچند أزلي نيست ، ابدى است وباآنكه داغ حدوث بر جبين وجود دارد ، فروغ چهرهء بقائش سرمدي است . غياث الدين همانند والد خويش - صدر الدين محمّد - جسم را مركب از هيولى وصورت وتركيب بدن ونفس را از نوع اتحادي ونفس را صورت نوعيهء بدن مىداند . « 2 » معتقد است انسان حادث است ومانند هر حادث ديگرى مركب از 5 علّت پيش‌نياز : عدم ، فاعل ، غايت ، صورت ومادّه . وى در تفسير سورهء انسان موسوم به تحفة الفتى في تفسير هل أتى مىنويسد . اين پنج علّت در آيهء أول ودوم سورهء انسان ملحوظ شده است : أصل عدم در آيهء اوّل ، يعنى هَلْ أَتى عَلَى الْإِنْسانِ حِينٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ يَكُنْ شَيْئاً مَذْكُوراً . وچهار علّت وأصل ديگر در آيهء دوّم ، با اين تقرير : عبارت إِنَّا خَلَقْنَا الْإِنْسانَ به أصل فاعل ولفظ خلق به أصل مادّه اشاره دارد وعبارت من نطفة أمشاج نوع خاصّ مادّه را لحاظ كرده است . امّا عبارت نَبْتَلِيهِ أصل غايت وعبارت فَجَعَلْناهُ سَمِيعاً بَصِيراً أصل صورت را مىرساند . ودر ادامه اذعان مىدارد كه آيات فوق اجمالا مثبت سه مطلب كلى است : 1 - حدوث انسان ونفى ازليت 2 - تقدّم مادّهء انسان بر أو 3 - بطلان تناسخ يعنى وجود شخصي ديگر ( به نام انسان ) قبل از وجود كنونى أو . « 3 » دربارهء مراتب نفس يا عقل معتقد است : نفس ناطقه يا همان روح الهى ، عامل تصرّف در قواى بدني است وبه همين اعتبار قواى انساني به عمليه يا عامله وعاقله ، گاه عامله ونظريهء قابل انفكاك است . وى در باب عقل نظري همان سبر وتقسيمى را مىپذيرد كه شيخ الرئيس أبو على سينا در كتاب الإشارات بيان داشته است . لذا آن را به عقل هيولانى ، عقل بالملكة ، عقل بالفعل

--> ( 1 ) . فهرست نسخ خطى الهيات ، سيّد محمّد باقر حجتي ، 386 وفهرست نسخه‌هاى خطى كتابخانه اهدائى سيّد محمّد مشكاة ، 3 / 354 ، ومرآة الحقائق ومجلّى الدقائق ، رسالهء چهارم از مجموعهء رسائل خطى به شمارهء 758 د . ، غياث الدّين منصور دشتكى . ( 2 ) . كشف الحقائق المحمّديه ، 183 - 182 . ( 3 ) . مجموعه رسائل به شمارهء 758 د . ، رسالهء هفتم ، تحفة الفتى ، 20 ر